(Source: Internet)
अठराव्या शतकात इंग्लंड, स्पेन, पोर्तुगाल ह्या देशांनी युरोपबाहेर जगभर अनेक वसाहती उभारल्या होत्या. तिथे व्यापारवाढीच्या उद्देशाने अमाप संपत्ती गोळा केली होती. त्या काळात फ्रान्स सरंजामशाहीच्या जाचात अडकला होता. फ्रान्सच्या राजाने सरंजामांचे अधिकार एवढे वाढवून ठेवले होते कि ते कोणालाही जुमानत नव्हते. जनतेचे अनन्वित हाल चालू होते. व्यापार मंदावल्यामुळे व्यापारीवर्गही नाराज होता. एकूणच देश गरिबीकडे चालला होता.
(फ्रेंच विचारवंत रुसो, १७१२-१७७८)
(Source: Wikipedia, Internet)
अशा परिस्थितीत देशातील बुद्धिजीवी वर्गाने सरंजामशाही विरोधात दंड थोपाटले. व्हॉल्टेअर (१६९४-१७७८), रुसो (१७१२-१७७८) ह्यांचे विचार सामान्य नागरिकांना प्रभावित करू लागले. रुसोने लिहिलेल्या 'सामाजिक करार' ह्या ग्रंथात आदर्श प्रजासत्ताक राज्यव्यवस्था कशी असावी याचे विवेचन केले आहे. परकीय आक्रमणांपासून संरक्षणाबरोबरच 'लोककल्याण' हेही शासनाचे महत्वाचे कर्तव्य आहे, सर्व नागरिक समान आहेत, हि तत्वे रुसोने मांडली. अशा सर्व घडामोडींमध्ये फ्रेंच नागरिकांच्या मनात राज्यव्यवस्थेविषयी आग धगधगत होती.
(फ्रान्सचा राजा सोळावा लुई)
(Source: Wikipedia, Internet)
त्या आगीचा भडका उडाला तो फ्रान्स-इंग्लंडमध्ये झालेल्या युद्धातील(१७५७-१७६३) फ्रान्सच्या पराभवाने. शासकीय अधिकारी आणि सरंजाम भ्रष्टाचारात गुंतलेले. जनतेची अन्नान्न दशा झालेली. अशा परिस्थितीत राजा सोळावा लुई याने कर्ज फेडण्यासाठी नवीन कर लागू करण्याचा प्रस्ताव मांडला. परंतु राजाची प्रत्येक विनंती फेटाळली गेली. राजा सोळावा लुई हा सत्प्रवृत्त, पापभीरू वृत्तीचा होता. पण त्याभोवती जमलेली मंडळी अत्यंत भ्रष्ट होती. अशा परिस्थितीत जनता हवीलदील होऊन रस्त्यावर उतरली. वातावरण खुपच तापले. परिस्थिती हाताबाहेर जाते असे समजल्यावर राजाने लष्कराला पाचारण केले. परंतु तोपर्यंत जनतेने फ्रान्समधील शस्त्रगारच लुटले. बेफाम झालेल्या जनतेला सबळ नेतृत्वच नव्हते. परिणामा सगळीकडे एकच हलकल्लोळ माजला होता. ह्या परिस्थितीचे वर्णन करताना नॉस्त्रादेमस दहाव्या शतकातील त्रेचाळीसाव्या चतुषेपदीमध्ये लिहितात-
Too much good times, too much of royal goodness,
Ones made and unmade, quick, sudden, neglectful:
Lightly will he believe falsely of his loyal wife
He put to death through his benevolence.
"काळ चांगला आणि राजाही चांगल्या स्वभावाचा..
मन खंबीर नसल्यामुळे अनेक निर्णय अयोग्य ठरतील.
राणीवर विश्वास नसल्यामुळे तिच्यावर स्वैराचाराचे आरोप होतील.
या कमकुवत मनोवृत्तीमुळेच त्याचा घात होईल."
(बॅस्टिल तुरुॉगावरील हल्ला. १४ जुलै १७८९)
(Source: Wikipedia, Internet)
संपुर्ण फ्रान्स असंतोषाने धगधगत होता. पेटलेल्या समुदायाने बॅस्टीलच्या तुरुंगावर हल्ला करून तेथील राजकैद्यांना सोडवले. असंतोषाने झपाटलेल्या लोकांनी सरंजाम, सरदरांची भर चौकात हत्या केली. नॉस्त्रादेमस दुसर्या शतकातील सत्तावन्नाव्या चतुष्पदीमध्ये लिहितात-
Before the conflict the great wall will fall,
The great one to death, death too sudden and lamented,
Born imperfect: the greater part will swim:
Near the river the land stained with blood.
"लढाईपुर्वीच भल्यामोठ्या भिंतीला पाडले जाईल.
राजाचा वध केला जाईल.
सगळीकडे हाहाकार; अनेकजण मारले जातील.
नदीच्या परिसरातील भूमी रक्ताने माखेल."
बॅस्टिलचा तुरूंग भिंतीमध्ये सुरूंग लावून फोडण्यात आला होता. तसेच बॅस्टिलचा तुरूंग पॅरिसमध्ये असून, हे शहर सीन नदीच्या काठानर वसलेले आहे. त्यामुळे वरील चतुष्पदीतील दोन्ही ओळींना समर्पक अर्थ आहे.
सर्वत्र सुडाचे तांडव सुरू होते. फ्रान्समध्ये कुठेच कायदा, सुव्यवस्था उरली नव्हती. असेम्ब्ली, शासकिय अधिकारी आणि क्रांतीकारक नेते मिळून 'पॅरिस कम्यून' नावाचे व्यवस्थापक मंडळ उभारले गेले. मन मानेल तसे निर्णय घेतले जाऊ लागले. कोणाही प्रतिष्ठित माणसाला उचलायचं, त्याचावर सरंजामांना मदत करण्याचा, क्रांतीविरोधी असल्याचा आरोप करायचा आणि भरचौकात गिलोटिनवर त्याचे हात बांधून वाद्यांच्या कर्कश आवाजात त्याचे मस्तक धडावेगळे करायचे. हा रोजचा दिनक्रम झाला होता. हि परिस्थिती कधीना कधी आपल्यावरही ओढावेल, हे राजा सोळावा लुई याने ओळखले आणि राणीसह रातोरात पॅसिसमधून पळ काढला. त्याबद्दल नॉस्त्रादेमस नवव्या शतकातील विसाव्या चतुष्पदीमध्ये लिहितात-
By night will come through the forest of 'Reines,'
Two couples roundabout route Queen the white stone,
The monk king in gray in Varennes
Elected Capet causes tempest, fire, blood, slice.
"एक जोडपे रात्रीचा प्रवास करीत रेनच्या जंगलात पोहचेल.
राजाने धर्मगुरूचा राखाडी रंगाचा तर राणीने पांढरा रंगचा झगा परिधान केला.
व्हारेनचा जमाव त्यांना पकडेल.
शिक्षा होईल, सगळीकडे रक्ताचा सडा."
हा प्रसंग २० जून १७९२ रेजी घडला. नास्त्रादेमसच्या मृत्युला सव्वादोनशे वर्ष उलटून गेल्यावरचा. ज्यावेळी राजाला पकडले गेले तेव्हा राजाने धर्मगुरूचा राखाडी रंगाचा तर राणीने पांढर्या रंगाचा झगा परिधान केला होता. सर्वात थक्क करणारी गोष्ट म्हणजे नॉस्त्रादेमसने रेनच्या जंगलाचा आणि व्हारेन खेड्याचा स्पष्ट केलेला उल्लेख, जिथे राजा आणि राणी पकडले गेले.
पुढे नवव्या शतकातील चौतिसाव्या चतुष्पदीमध्ये लिहितात-
The single part afflicted will be mitred,
Return conflict to pass over the tile.
For five hundred one to betray will be titled
Narbonne and Salces we have oil for knives.
"राजाच्या डोक्यावर प्रेजिअर मुकुट चढविला जाईल.
परत आल्यावर संघर्ष सुरूच राहील...
पाचशे फितुर देशद्रोही कट रचतील...
नॉरबॉ आणि सोसे यांना फितवले जाईल..."
राजाला पॅरिसमध्ये आणल्यावर त्याच्या डोक्यावर प्रेजिअर नावाची टोपी चढवली गेेली. (Mitred) प्रेजिअर नावाची लाल रंगाची टोपी पोप परिधान करीत असून संन्यास दर्शवते म्हणजे राज्याधिकार सोडण्याची राजाला जबरदस्ती केली होती. राजवाड्यावर आक्रमण करणार्यांची संख्याही पाचशेच होती. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे राजाला वाचवण्याचा प्रयत्न करणार्या दोन व्यक्तींची नावेही नॉरबॉ आणि सोसे होती. त्यांना वळवून राजाला देहांताची शिक्षा केली. हा सर्व घटनाक्रम नॉस्त्रादेमसनी सव्वादोनशे वर्ष आधी लिहून ठेवला होता. त्यावरून त्यांच्या साधनेचे महत्व कळते.
(राजा सोळावा लुई ह्याला झालेली देहांताची शिक्षा)
(Source: Wikipedia, Internet)
२१ जानेवारी १७९३ रोजी लोकांसमक्ष भरचौकात गिलोटिनवर राजाचा वध करण्यात आला. फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या इतिहासात काही नोंदी आढळतात. राजा गिलोटीनवर जात असताना त्याचे पाय लटपटू लागले. तेव्हा शेजारी असलेला धर्मगुरू त्याला म्हणाला. "राजा घाबरू नकोस. शांतपणे स्वर्गाच्या पायर्या चढ." आता आपण नॉस्त्रादेमसनी लिहिलेल्या दोन चतुष्पदी पाहू. चौथ्या शतकातील एकोणपन्नासावी चतुष्पदी-
Before the people blood will be shed,
Only from the high heavens will it come far:
But for a long time of one nothing will be heard,
The spirit of a lone one will come to bear witness against it.
"रक्ताचा सडा पसरेल...
तो स्वर्गापासून खूपच थोड्या अंतरावर असेल.
बराच काळ सगळीकडे भयाण शांतता पसरेल.
पण एक आत्मा ह्या घटनेची साक्षीदार असेल."
धर्मगुरूचे ते उद्गार आणि ह्या चतुष्पदीतील दुसरी ओळ ह्यामध्ये किती समानता आहे बघा. नॉस्त्रादेमस समाधी अवस्थेत सर्वकाही पाहत असत. त्यामुळे ते स्वतःला तर साक्षीदार समजले नाहीत ना? पहिल्या शतकातील सत्तावन्नावी चतुष्पदी-
The trumpet shakes with great discord.
An agreement broken: lifting the face to heaven:
the bloody mouth will swim with blood;
the face anointed with milk and honey lies on the ground.
"वाद्यांचा प्रचंड कर्कश कोलाहल...
करार मोडला जाईल; मुंडके स्वर्गाच्या दिशेने उंचावले जाईल.
ते मस्तक रक्ताने भरलेले असेल.
दुध आणि मधाने सिंचन झालेले मस्तक आता जमिनीवर पडले आहे"
राजाला वधाच्या वेळी गिलोटीनवर चढवले गेले. वाद्यांच्या अपुर्व गोंधळात गिलोटिनचे अवजड पाते खाली आले. राजाचे शीर धडावेगळे होऊन पायर्यांवरून घरंगळत समोरील टोपलीत येऊन पडले. गिलोटिन चालवणार्याने टोपलीतील मस्तक केसांना धरून हवेत उंचावले. हे सर्व बघणार्यांनी विकृत आरोळ्या ठोकल्या. राजाचे मस्तक जमिनीवर फेकले आणि लोकांनी ते यथेच्छ तुडविले. राज्याभिषेकाच्यावेळी ज्या मस्तकावर दुध आणि मधाचा अभिषेक झाला होता, ते आता तुडवले जात होते. हा सर्व प्रसंग नॉस्त्रादेमसने सव्वादोनशे वर्षे आधीच लिहिला होता. राजाच्या वधानंतर राणीलाही देहांताची शिक्षा झाली आणि त्यानंतरचा नेपोलियनचा इतिहास सर्वश्रूत आहे.
फ्रेंच राज्यक्रांतीत जसा रक्तपात आणि हिंसाचार घडला तसा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात घडला नाही. परंतु ह्या दोन्ही क्रांतींमध्ये साम्य आहे ते विचारांचे. रुसोच्या समानतेच्या तत्वाने भारतीय विचारवंताना प्रभावित केले. तिथेच भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची बीजे रोवली गेली. तसेच ह्या दोन्ही क्रांतीमध्ये आणखी एक साम्य आहे. ते म्हणजे नॉस्त्रादेमसने दोन्ही क्रांतींबद्दल केलेली ठळक आणि स्पष्ट भाकिते. आता आपण आपला मोर्चा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याकडे वळवूयात. पुढिल लेखात १८५७ चा स्वातंत्र्यसंग्राम....
